Uroczystość z okazji 60 rocznicy przekazania Generalplan Ost - Generalnego Planu Wschodniego - Reichsführerowi SS, Heinrichowi Himmlerowi, w dniu 28 maja 2002 roku

 

Oświadczenie Rektora Uniwersytetu im. Humboldta w Berlinie, Prof. Dr. Jürgena Mlynka[1]

 

(Wiążące słowo mówione)

 

Uniwersytet im. Humboldta to uniwersytet o [długiej] historii.[2] Historii tej uniwersytet nasz zawdzięcza w znacznym stopniu swoją renomę, jaką cieszy się dziś na całym świecie.

Historia uniwersytetu ma jednak również i niechlubne karty. Zajmowanie się nimi bywa nierzadko bolesne.

Podjęcie tematu roli Uniwersytetu Berlińskiego w okresie rządów nazistowskich to jedno z trudniejszych zadań. [Stanowi to dla nas pewne wyzwanie.] Musimy jednak koniecznie stawić mu czoło i przyjrzeć się bliżej wydarzeniom tamtego okresu. 

 

Wielu wykładowców, studentów i innych pracowników uniwersytetu musiało za rządów nazistowskich w latach 1939-1945 wiele wycierpieć. Poddawano ich represjom, pozbawiano stopni akademickich oraz zasług. Wielu musiało opuścić uniwersytet - często również i kraj -, wielu traciło podstawy do życia. Jednak znaczna większość z nich poszła z reżimem nazistowskim na ugodę przyczyniając się tym samym często do cierpień, jakie spotkały ich kolegów. Niektórzy [z naukowców] stanęli nawet w pewnym sensie na czele ruchu nazistowskiego angażując się aktywnie w opracowanie szaleńczych planów mających na celu podbój świata.

 

Prof. Dr Konrad Meyer był tylko jednym z nich. Kiedy 60 lat temu przekazywał Reichsführerowi SS, Heinrichowi Himmlerowi, powstały pod jego nadzorem plan, który dziś nazywamy Generalplan Ost - Generalnym Planem Wschodnim -, pełnił funkcję dyrektora Instytutu Rolnictwa i Polityki Rolnej Uniwersytetu Berlińskiego.

Przebieg wojny a w końcu zwycięstwo aliantów nad narodowym socjalizmem przeszkodziły w realizacji nieludzkich, barbarzyńskich planów, które zostały sformułowane w tejże pracy.[3] Plany te wykraczały poza holocaust przewidując dalsze ludobójstwo w okupowanych terenach na Wschodzie i to na wielką skalę. Wymordowane miały zostać miliony ludzi. Już pierwsze akcje podjęte w Polsce w ramach realizacji tych założeń przybrały wraz z wypędzeniem i egzekucjami niezliczonych ludzi katastrofalne formy [i rozmiary]. Z historii wiemy, że rząd nazistowski byłby w stanie zrealizować w pełni również i te plany.

 

Nie musimy jednak za to odpowiadać. Oszczędzono nam tego bez naszej pomocy. Jeżeli w tym miejscu mówię „nam”, to mam na myśli cały Uniwersytet im. Humboldta, który powstał na miejscu Uniwersytetu im. Fryderyka Wilhelma. Odpowiedzialnością za zbrodnię tego rodzaju nie można obciążać jednak w żadnym wypadku tylko jakiejś pojedynczej osoby. Nie można też obciążać nią tylko jednego wydziału. Konrad Meyer potrzebował poparcia całego uniwersytetu, by móc wypełnić swe zadanie.

 

Popieram bardzo inicjatywę Wydziału Rolnictwa i Ogrodnictwa zmierzającą do rozrachunku z tą krzywdą i zbrodnią. Z uznaniem i zadowoleniem przyjąłem również oświadczenie rady wydziału, którą wygłosił przed chwilą dziekan, [pan prof. dr Uwe Jens] Nagel.

Jednocześnie uznaję jako rektor Uniwersytetu im. Humboldta odpowiedzialność całego uniwersytetu, jaką musimy wziąć na siebie za Generalny Plan Wschodni.

 

Dziś nie możemy już za nią odpokutować, nie możemy uczynić jej zadość. Możemy jednak być jej świadomi, możemy stale zajmować się tym zagadnieniem starając się je zgłębić i zrozumieć. Pierwszym krokiem na tej drodze jest utworzenie grupy roboczej, która z inicjatywy studentów i na mocy uchwały senatu akademickiego zajmuje się kwestią uwikłania Uniwersytetu Berlińskiego w narodowosocjalistyczną politykę eksterminacyjną. Grupa robocza prowadzi swoją działalność w ramach innych projektów naukowych i wystawowych.

 

Przede wszystkim musimy być jednak świadomi odpowiedzialności spoczywającej na nas dziś:

 

Niedawno uchwalony Leitbild Uniwersytetu Humboldta[4], mówi o tym przypominając, że „odniesienie Uniwersytetu im. Humboldta do swojej tradycji [...] (dokonuje) się również w świadomości jego uwikłania w politykę [nazistowską]. [...] Mając to na uwadze Uniwersytet im. Humboldta postrzega się od początku swojej samodzielnie podjętej odnowy wewnętrznej w 1989 roku jako instytucja, która postanowiła zachowywać krytyczny dystans wobec władzy politycznej i społecznej. Sprzeciwia się on wszelkiej formie dyskryminacji, nietolerancji oraz pychy i buty w sferze kultury.”

 



[1]W oryginale: „Oświadczenie Prezydenta Uniwersytetu im. Humboldta...“ (przyp. tłum.). 

[2]W nawiasach kwadratowych podano słowa dodane przez tłumacza. Nawias kwadratowy z wielokropkiem oznacza opuszczenie a nawias okrągły uzupełnienia w tekście oryginalnym (przyp. tłum.).

[3]Chodzi oczywiście o Generalny Plan Wschodni (przyp. tłum.).

[4]Leitbild (dosł.: „wzór“, „ideał”) to w tym kontekście swego rodzaju credo, założenia programowe i ideowe Uniwersytetu im. Humboldta (przyp. tłum.).